Me rastin e 20-vjetorit të ndarjes nga jeta të Prof. Rizë (Meli) Prelvukaj, kjo biografi është përgatitur si një homazh i përulur dhe i denjë për jetën, veprën dhe trashëgiminë e tij të pavdekshme, në shenjë respekti dhe mirënjohjeje për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në arsim dhe në çështjen kombëtare.
Prof. Rizë (Meli) Prelvukaj (1946–2006)
Profesor, pedagog, intelektual dhe atdhetar i shquar nga Martinajt e trevës së Plavës dhe Gucisë
Prof. Rizë Prelvukaj lindi më 20 shtator 1946, në fshatin Martinaj të Gucisë, në një familje me tradita të pasura atdhetare dhe arsimdashëse. Ishte biri i Mel (Seku-t) Prelvukaj dhe Grishë (Bajrami-t) Prelvukaj, të cilët e edukuan në frymën e ndershmërisë, përkushtimit ndaj punës dhe dashurisë për dijen. Që në moshë të hershme u dallua për zgjuarsinë, disiplinën dhe etjen e pashuar për arsimim.
Arsimi dhe formimi profesional
Fillimet e arsimit i mori në shkollën fillore në Martinaj, në një kohë kur arsimi në gjuhën shqipe ishte i kufizuar dhe i pranishëm kryesisht në nivelet fillore, me mungesë të theksuar të kuadrove arsimore dhe teksteve shkollore. Shpesh, procesi mësimor zhvillohej në kushte të vështira, me mungesa materiale dhe me sfida të mëdha organizative, të cilat e bënin rrugën e dijes një përpjekje të vazhdueshme dhe të mundimshme.
Për shkak të mbylljes së shkollës në gjuhën shqipe në vendlindje, ai u detyrua të vazhdonte arsimin fillor (tetëvjeçar) në Pejë, duke përjetuar që në moshë të vogël ndarjen nga vendlindja dhe familja si çmim për vazhdimin e shkollimit. Shkollimi i mëtejshëm shpesh kërkonte zhvendosje në zona të tjera, larg shtëpisë dhe mjedisit të njohur, në kushte jo gjithmonë të lehta për një fëmijë apo të ri të asaj kohe.
Më pas u kthye në Guci, ku përfundoi me sukses të plotë shkollimin tetëvjeçar në Qendrën Shkollore “Xhafer Nikoçeviq”. Kjo periudhë përbënte një kthesë të rëndësishme në formimin e tij, në një kohë kur arsimi shqiptar në këtë krahinë ende përballej me vështirësi të shumta dhe mungesë stabiliteti institucional.
Në vitin shkollor 1962/63 u regjistrua në Shkollën e Mesme Normale “Bedri Pejani” në Pejë, të cilën e përfundoi më 21 qershor 1967 me rezultatet më të larta. Ky sukses nuk ishte vetëm rezultat i përkushtimit personal, por edhe i një vullneti të fortë për të ecur përpara në një kohë kur rruga e arsimit për shqiptarët e kësaj treve ishte e mbushur me pengesa, sakrifica dhe pasiguri.
Periudha e mesit të viteve ’60 në këtë krahinë përfaqësonte një kohë të vështirë për arsimin kombëtar shqiptar, ku çdo hap drejt dijes kërkonte këmbëngulje, sakrificë dhe shpesh edhe tejkalim të pengesave shoqërore e institucionale.
Pas përfundimit të normales, i shtyrë nga ndjenja e përgjegjësisë ndaj arsimit shqip, punoi si mësues në Banjë të Malishevës, në një kohë kur kishte mungesë të theksuar të kuadrove arsimore shqiptare. Më pas dha kontribut në disa shkolla të mesme në Prishtinë, Obiliq dhe Podujevë.
Paralelisht me angazhimin e tij në procesin mësimor, ai ndoqi studimet në Fakultetin e
Shkencave Matematiko–Natyrore të Universitetit të Prishtinës, në degën e Matematikës. Pavarësisht sfidave që sillte kombinimi dhe ndërthurja e punës me studimet, ai u dallua për përkushtim të lartë, disiplinë dhe seriozitet të vazhdueshëm akademik. Studimet i përfundoi me sukses të shkëlqyer, me një notë mesatare mbi 9.6, duke dëshmuar jo vetëm aftësi të spikatura intelektuale, por edhe një vullnet të fortë dhe përkushtim të palëkundur ndaj dijes.
Veprimtaria profesionale dhe misioni arsimor
Pas diplomimit, u angazhua nga institucionet arsimore për të kontribuar në edukimin e mërgatës shqiptare në Evropë. Në Gjermani dhe vende të tjera punoi për më shumë se katër vite si profesor i matematikës në shkollat plotësuese shqipe, duke u bërë një figurë kyçe në ruajtjen e gjuhës dhe identitetit kombëtar në diasporë.
Megjithëse iu ofrua një karrierë akademike në Universitetin e Prishtinës si ligjërues, ai zgjodhi një rrugë më të vështirë, por më të ndershme ndaj idealit të tij: kthimin në vendlindje. Në një kohë kur u hap gjimnazi i parë në gjuhën shqipe në Qendrën e Mesme Shkollore “Beqo Bashiq” në Plavë, ai vendosi të bëhej pjesë e këtij misioni historik.
Në këtë institucion ai nuk ishte vetëm profesor i matematikës, por një shtyllë e arsimit dhe një figurë formuese për gjenerata të tëra. Me metoda origjinale dhe qasje të veçantë pedagogjike, ai arriti ta bëjë matematikën – një nga lëndët më të vështira – ndër më të dashurat për nxënësit. Autoriteti i tij buronte jo vetëm nga dija, por nga drejtësia, korrektësia dhe përkushtimi i tij i pakursyer.
Kolegët e tij e përshkruajnë si një personalitet me kulturë të gjerë, përgatitje të lartë profesionale dhe një energji pozitive që reflektohej në çdo aspekt të jetës shkollore dhe shoqërore. Në sallën e arsimtarëve ishte shpesh në qendër të vëmendjes, falë humorit të tij të hollë dhe aftësisë për të krijuar atmosferë të ngrohtë e motivuese.
Veprimtaria pedagogjike në arsim
Gjatë gjithë karrierës së tij në arsim, Prof. Rizë Prelvukaj ka dhënë një kontribut të çmuar si ligjërues i matematikës në shkolla të mesme dhe atyre të nivelit universitar. Ai u dallua për përgatitjen e lartë profesionale dhe për aftësinë për të trajtuar me qartësi e metodikë fusha të ndryshme të matematikës, duke përfshirë: algjebrën (lineare dhe elementare), gjeometrinë (planimetrinë dhe stereometrinë), trigonometrinë, analizën matematikore, funksionet dhe grafikët, teorinë e ekuacioneve, sistemet e ekuacioneve, teorinë e numrave, kombinatorikën apo edhe elemente të logjikës matematikore.
Në varësi të nevojave të institucioneve arsimore dhe mungesës së kuadrove të specializuara në periudha të caktuara, ai ka ligjëruar gjithashtu edhe elemente të statistikës, probabilitetit dhe matematikës së aplikuar, duke kontribuar në mënyrë të gjithanshme në procesin mësimor dhe në ngritjen e standardeve të arsimit.
Përmes metodës së tij të veçantë pedagogjike, ai synonte zhvillimin e të menduarit logjik, analizës shkencore dhe aftësisë për zgjidhjen e problemeve, duke lënë gjurmë të qëndrueshme si në arsimin e mesëm ashtu edhe në atë universitar.
Marrëdhëniet njerëzore dhe ndikimi tek kolegët
Për kolegët, Prof. Rizë Prelvukaj ishte më shumë se një bashkëpunëtor – ishte një mik i afërt dhe udhërrëfyes profesional. Ata që patën fatin të punojnë pranë tij e kujtojnë si një figurë që të jepte siguri në hapat e parë në arsim, duke ndarë përvojën me bujari dhe pa asnjë rezervë.
Momente të shumta të jetës së përditshme – nga diskutimet profesionale, te aktivitetet e përbashkëta në natyrë apo mbrëmjet miqësore – dëshmojnë për një njeri që dinte të ndërtonte marrëdhënie të sinqerta dhe të qëndrueshme. Ai ishte i afërt me të gjithë, i dashur në shoqëri dhe i respektuar pa dallim.
Në punën pedagogjike, ai konsiderohej ndër më të spikaturit në shkollë, madje shpesh vlerësohej si një ndër më të mirët në mesin e kolegëve të profileve të ndryshme, falë metodikës, disiplinës dhe rezultateve konkrete me nxënësit.
Idealet kombëtare dhe angazhimi shoqëror
Përveç kontributit në arsim, Prof. Rizë Prelvukaj ishte një veprimtar i përkushtuar i çështjes kombëtare. Ai u angazhua në jetën politike dhe shoqërore, duke qenë pjesë aktive e Lidhjes Demokratike në Mal të Zi – duke e parë angazhimin e tij jo si mjet për përfitim apo avancim personal, por si një detyrim moral dhe qytetar ndaj komunitetit të cilit i përkiste.
Qasja e tij ishte gjithmonë parimore dhe e matur, duke i dhënë përparësi interesit të përgjithshëm mbi atë individual. Në këtë mënyrë, ai u radhit ndër përfaqësuesit më të denjë të atij brezi intelektualësh që e kuptuan angazhimin shoqëror si përgjegjësi dhe si shërbim ndaj komunitetit, e jo si mjet për përfitime personale.
Qëndrimi i tij ishte gjithmonë i drejtë, burrëror dhe i papërkulur. Ai përfaqësonte tipin e intelektualit që nuk bënte kompromis me parimet, duke ruajtur dinjitetin dhe integritetin në çdo rrethanë.
Gjenerata e ‘68-s dhe formimi intelektual
Si pjesë e gjeneratës së vitit 1968, Prof. Rizë Prelvukaj i përkiste një brezi të rrallë intelektualësh që u formuan dhe vepruan në një periudhë të rëndë historike, kur liria e mendimit, shprehjes dhe identitetit kombëtar ishte e kufizuar ndjeshëm. Ishte një kohë e mbushur me presion politik, me kontroll të rreptë institucional dhe me përpjekje të vazhdueshme për të zbehur dhe kufizuar shprehjen e identitetit kulturor shqiptar.
Në këto rrethana të vështira, çdo fjalë e shkruar në gjuhën amtare, çdo libër i lexuar apo i shpërndarë në mënyrë të fshehtë, përbënte një akt guximi dhe rezistence. Ai dhe bashkëkohësit e tij jetonin nën mbikëqyrje të vazhdueshme, ku edhe diskutimet më të zakonshme intelektuale mund të keqinterpretoheshin dhe të sillnin pasoja të rënda personale e profesionale.
Megjithatë, pikërisht në këtë klimë të rëndë frike dhe kufizimesh, lindi një vetëdije e fortë kombëtare. Ata lexonin në heshtje, shpërndanin literaturë të ndaluar, dhe ruanin me kujdes çdo fragment dijeje që lidhej me gjuhën, historinë dhe identitetin shqiptar. Librat kalonin dorë më dorë si një pasuri e çmuar, shpesh të fshehur me rrezik të madh, por me një qëllim edhe më të madh: mbijetesën shpirtërore dhe kombëtare.
Për këtë gjeneratë, dijenia nuk ishte vetëm arsimim, por edhe rezistencë. Shkolla nuk ishte vetëm institucion mësimi, por një hapësirë e vogël lirie brenda një sistemi kufizues. Në këtë realitet, Prof. Rizë Prelvukaj dhe bashkëkohësit e tij nuk ishin thjesht nxënës të kohës së tyre, por bartës të një misioni të heshtur historik – ruajtjen dhe vazhdimësinë e identitetit kulturor shqiptar në kushte të vështira dhe shpesh të padrejta.
Kjo përvojë formuese la gjurmë të thella në karakterin e tij, duke e forcuar më tej ndjenjën e përgjegjësisë kombëtare dhe përkushtimin ndaj arsimit si mjet i vetëm i vërtetë për emancipim dhe liri shpirtërore.
Aftësitë artistike dhe dimensioni shpirtëror
Përtej matematikës, Prof. Rizë Prelvukaj ishte një shpirt artistik i veçantë dhe i rrallë. Ai zotëronte disa instrumente muzikore – mandolinë, çifteli, kitarë, violinë, fyell dhe sharki – dhe përmes muzikës shprehte ndjeshmërinë dhe dashurinë për jetën.
Ky dimension artistik e bënte edhe më të afërt me nxënësit dhe kolegët, duke krijuar një figurë të plotë: intelektual, edukator dhe artist njëkohësisht.
Personaliteti dhe vlerat njerëzore
Si njeri, ai mishëronte virtytet më të larta të një malsori: urtësi, mençuri, bujari, ndershmëri dhe forcë karakteri. Ishte i palëkundur në parime, por i butë në komunikim; i drejtë në vendime, por gjithmonë human në qasje.
Ndihmonte pa kursim familjen, farefisin dhe komunitetin. Për të, nderi dhe puna ishin mbi çdo gjë.
Kthimi në vendlindje – një akt atdhedashurie
Vendimi për t’u kthyer nga Gjermania dhe Prishtina në Plavë-Guci mbetet një nga aktet më domethënëse dhe më të guximshme të jetës së tij. Në një kohë kur shumë të tjerë do të zgjidhnin sigurinë e një karriere të ndërtuar, stabilitetin ekonomik dhe mundësitë më të favorshme profesionale jashtë vendlindjes, ai mori një vendim që kërkonte jo vetëm bindje të fortë, por edhe një ndjenjë të thellë përgjegjësie dhe sakrifice.
Ky nuk ishte thjesht një kthim fizik, por një kthim shpirtëror – një zgjedhje e vetëdijshme për t’u vendosur aty ku mungesa e kuadrove arsimore ishte e madhe dhe ku nevoja për mësues të përkushtuar ishte jetike për brezat e rinj. Në vend të rehatisë personale, ai zgjodhi sfidën; në vend të sigurisë së jashtme, zgjodhi pasigurinë e një misioni të vështirë, por fisnik.
Ky akt u përjetua nga komuniteti si një sakrificë e rrallë dhe një dëshmi e thellë e dashurisë së pakushtëzuar për vendlindjen. Në kujtesën e njerëzve, ky vendim mbeti si një moment i veçantë që shënoi jo vetëm kthimin e një profesori, por ardhjen e një shtylle të fortë shpirtërore dhe arsimore për të gjithë Malësinë e Plavë–Gucisë. Kështu ai u bë shtylla kurrizore e arsimit dhe një figurë e pazëvendësueshme për shkollën dhe komunitetin.
Humbja dhe dhimbja kolektive
Më 27 mars 2006, në vendlindjen e tij në Martinaj, pushoi së rrahuri zemra e Prof. Rizë Prelvukaj, në moshën vetëm 60-vjeçare. Humbja e tij u përjetua si një goditje e rëndë jo vetëm për familjen, por për gjithë komunitetin.
Familja humbi shtyllën e saj, shkolla humbi një mentor të pazëvendësueshëm, ndërsa Plava dhe Gucia humbën një nga figurat më përfaqësuese të dijes, humanizmit dhe patriotizmit. Largimi i tij la një boshllëk të madh, por edhe një trashëgimi të pashlyeshme.
Në ceremoninë mortore morën pjesë mijëra qytetarë, në një manifestim të rrallë respekti, që dëshmoi për ndikimin e thellë që kishte lënë në jetët e njerëzve.
Vlerësimi dhe reagimet pas ndarjes nga jeta
Pas ndarjes së tij nga jeta, figura e Prof. Rizë Prelvukaj u vlerësua gjerësisht nga bashkëkohës, bashkëpunëtorë dhe struktura të ndryshme shoqërore e politike shqiptare. Në reagimet dhe telegramet e ngushëllimit të dërguara me këtë rast, atë e përshkruajn si një veprimtar të palodhur dhe të përkushtuar ndaj çështjes kombëtare, i cili gjatë gjithë veprimtarisë së tij kontribuoi në mënyrë të vazhdueshme për avancimin e të drejtave të shqiptarëve.
Në këto vlerësime u theksua se ndarja e tij nga jeta përbënte një humbje të madhe jo vetëm për familjen dhe bashkëpunëtorët e tij të afërt, por edhe për komunitetin shqiptar në Mal të Zi dhe më gjerë. Ai u cilësua si një figurë me ndikim të rëndësishëm shoqëror dhe kombëtar, i cili besonte fuqishëm në organizimin, vetëdijen dhe përpjekjen e vetë shqiptarëve për realizimin e të drejtave të tyre.
Ky vlerësim i gjerë pasqyron edhe një herë peshën dhe rëndësinë e figurës së tij, duke e vendosur Prof. Rizë Prelvukaj – jo vetëm si një profesor apo arsimtar të shquar, por edhe si një personalitet të respektuar në jetën shoqërore dhe kombëtare.
Trashëgimia e përjetshme
Prof. Rizë Prelvukaj mbetet një “institucion” në kujtesën kolektive – një figurë ku ndërthuren dija, puna, nderi dhe përkushtimi. Ai la pas një trashëgimi të pasur arsimore dhe shpirtërore, që vazhdon të jetojë në brezat që ai formoi.
Nxënësit e tij e kujtojnë si një profesor që i mësoi jo vetëm matematikën, por edhe jetën. Kolegët e kujtojnë si mik dhe udhërrëfyes. Familja e kujton si shtyllë dhe frymëzim.
Ai jetoi për të tjerët, për dijen dhe për kombin.
Dhe pikërisht për këtë, figura e tij mbetet e pavdekshme:
Lindi për të mos vdekur kurrë – sepse jeton në kujtesën, veprën dhe ndërgjegjen e atyre që e njohën dhe brezave që ai formoi ndër vite.
/Plava e Gucia Sot
Mars 2026
